128 ülke söz verdi.
Denetim organı 28'inde var.
Endeks 135 ülkeyi tek soruya göre ölçüyor: devletin verdiği söz, zarara en açık insana ulaşıyor mu? 68 binden fazla veri noktası, küresel ortalama 35/100. Çerçeve varken uygulama kanıtı yalnız %55'inde bulunuyor. Ve Türkiye bu 135 ülkenin arasında yok.
Center on AI
Governance · atıfla
Global Index on Responsible AI 2026 — 2nd Edition
Hazırlayan Global Center on AI Governance (Güney Afrika merkezli araştırma kuruluşu). Veri, 135 ülkede yerel araştırmacı ağıyla toplandı. Önsözleri UNDP ve Patrick J. McGovern Foundation yazdı; fon IDRC (Kanada) ve FCDO (İngiltere). 100 sayfa, CC BY 4.0.
Endeks devletleri beş boyutta ölçüyor: kapsayıcılık, etik ve sürdürülebilirlik, emek ve beceriler, güven ve güvenlik, kamuda YZ kullanımı. Ölçtüğü şey belge var mı değil: belgenin arkasında kurum, bütçe, denetim ve itiraz yolu var mı.
Bulduğu şey tek cümlede özetlenebilir: çerçeve yazma dönemi bitti, kurum kurma dönemi başlamadı. Bu incelemede o boşluğun üç yüzünü ve bir şirket için ne anlama geldiğini çıkardım.
bağlayıcı / bağlayıcı değilBağlayıcı: yasa, yönetmelik,
kararname — ihlalinde yaptırım var. Bağlayıcı değil: strateji, ilke, kılavuz.
İkisi aynı tabloda görünür, aynı şeyi yapmaz.uygulama boşluğuBir konuda çerçeve bulunmuş ama o
çerçeveyi hayata geçiren devlet faaliyeti bulunamamış olması.URAIKabul edilemez riskli YZ sistemi: devletin insan
haklarını, hukuk devletini veya demokratik yönetimi tehdit eden kullanımı. Endekste
puana ceza olarak yansıyor.Küresel Kuzey / GüneyRapor bunu coğrafya değil BM
M49 sınıflaması olarak kullanıyor: gelişmiş / gelişmekte olan ekonomiler.a.g.e.“Adı geçen eser” — grafik altlarında “aynı
rapor, şu sayfa” demek.tek istisna ×1,5
Tablo eksiklik listesi değil tercih listesi: ölçülebilir ve kimseyi rahatsız etmeyen iş yapılmış; gücü sorumluluğa bağlayan iş yapılmamış.
Her sinyalin altında iki öneri var: biri kuruma, biri bireye.
Eğitim, kurumun yerine geçti
104 ülkede yürürlükte bir çerçeve var; altında 691 uygulama faaliyeti sayılmış. Faaliyetlerin ne olduğuna bakınca tablo değişiyor: en yaygın kalem eğitim kursu ve atölye, 70 ülkede. Bağımsız denetim organı 28, izleme ve değerlendirme 22, standart veya sertifikasyon 23, çok paydaşlı danışma 16 ülkede.
Raporun değerlendirmesi net: bu faaliyetler "kısa vadeli, tepkisel ve kalıcı yönetişim kurumlarının yerine geçemez." Aynı örüntü şirketlerde tekrarlanıyor: politika imzalanır, farkındalık eğitimi verilir, iş bitmiş sayılır. Kurum, sahibi ve bütçesi olan şeydir — eğitim değil.
en yaygın kalem
YZ yönetişimi adına son 12 ayda yaptığınız işi ikiye ayırın: eğitim mi, kurum mu? Sahibi, bütçesi ve raporlama takvimi olmayan kalem kurum sayılmaz. Bu çeyrekte bir kalemi kuruma dönüştürün — listeyi uzatmak değil, birini gerçekten kurmak.
Şirketinizin YZ politikasını okuyun ve tek soru sorun: bunu kim denetliyor? Yazılı cevap yoksa elinizde politika değil duyuru var. O boşluk aynı zamanda bir rol tanımı: kimsenin sahiplenmediği denetimi sahiplenen kişi görünür olur.
Kural piyasaya, muafiyet kendine
Endeksin en güçlü göstergesi şeffaflık ve açıklanabilirlik: %58'inde çerçeve var. En zayıf göstergesi devletin kendi algoritmik sistemlerini açıklaması: %18. Kamu ihalesinde adil YZ tedariki %26'da kalıyor. Devlet YZ'yi düzenlenecek bir piyasa olarak görüyor; kendi elindeki YZ'yi hesap verilecek bir yetki olarak görmüyor.
Bunun neden önemli olduğunu aynı rapor gösteriyor: 135 ülkenin 35'inde kabul edilemez riskli devlet YZ kullanımına dair güvenilir kanıt var, yarısından fazlası toplu biyometrik gözetim. Ve bu bir "gelişmekte olan ülke" listesi değil — içinde Kanada, Fransa, Almanya, Hollanda, Japonya, ABD ve İngiltere de var.
şeffaflık ve açıklanabilirlik %58
kamu YZ'sini açıklama %18
Ama bu çerçevelerin %60'ında uygulandığına dair kanıt yok
Kamu ihalesinde YZ tedarik kuralı olan ülke oranı: %26
YZ envanteri ve itiraz yolu iki haftalık iştir: hangi sistem, hangi kararı etkiliyor, sahibi kim, insan nereye bakıyor, itiraz nereye gidiyor. Satın alma tarafında Avustralya'nın maddesini kopyalayın: performans kanıtı + bilgi devri. Yoksa satıcıya kilitlenmeyi sözleşmeyle satın alırsınız.
Sizinle ilgili bir karara YZ karıştıysa hangi sistemin, hangi veriyle karar verdiğini sormayı alışkanlık yapın. Yazılı cevap istemek en düşük maliyetli denetimdir — ve cevabın gelmemesi de bir bulgudur.
Zorlayıcı koruma tek kalemden geliyor
İki edisyon arasında kaydedilen 76 zorlayıcılık kazanımının 67'si (%88) Küresel Kuzey'de; Güney'in payı 9. Daha çarpıcısı: bu kazanımların 51'ini tek başına AB YZ Yasası üretiyor — 21 AB ülkesi, 10 gösterge. Kasım 2023 – Eylül 2025 arasında onaylanan 197 çerçevenin 150'si bağlayıcı değil.
Raporun kendi uyarısı tabloyu okumanın anahtarı: AB'nin tek merkezli çerçevesi küresel ilerlemenin ne kadar sınırlı olduğunu maskeliyor olabilir. Bir Türk şirketi için sonuç doğrudan: bağlayıcı YZ kuralınız yerel mevzuattan değil müşterinizin sözleşmesinden gelecek.
Bu yıl içinde AB'li müşterilerinizin sözleşmelerindeki YZ maddelerini tek bir yere toplayın. Ortak talepleri kendi iç standardınız yapın. O zaman gelen her denetim yeni bir proje olmaz, hazır bir kanıt dosyası olur — ve bu, fiyat pazarlığında sizin tarafınıza yazılır.
Uyum artık yalnız hukuk konusu değil, satın alma konusu. AB YZ Yasası'nın hangi maddesinin ne istediğini bilen kişi, ihaleyi kaybettiren maddeyi teklif yazılmadan önce gören kişidir. Bu, öğrenilebilir ve şu anda kıt bir beceri.
Bu bir puan değil, bir yokluk: listede Kosova, Filistin, Türkmenistan, Somali ve Güney Sudan var. Türkiye'nin düşük puanı yok — satırı yok.
Sebep raporda yazılı: ülke seçimi, uygun yerel araştırmacı bulunabilen yerlere göre yapılmış; hükümetlerin rolü yok (s.26). Endeks "Türkiye kötü" demiyor, "Türkiye'ye bakan olmadı" diyor.
Pencere şu anda açık: 3. edisyon 1 Ekim 2025 – 30 Eylül 2027 arasını ölçecek (s.24). Bugün yazılan ve uygulandığı belgelenen her şey o edisyonda sayılabilir.
Ülkenizin satırını beklemeyin: Avrupalı müşteri ya da yatırımcı "sorumlu YZ yönetişiminiz nedir" diye sorduğunda gösterebileceğiniz kendi kanıt dosyanızı kurun — envanter, sahip, denetim kaydı, itiraz yolu. Ülke sıralaması yokken şirket kanıtı ayırt edici hale gelir.
Bu boşluk aynı zamanda bir görünürlük fırsatı. Türkiye'de sorumlu YZ yönetişimini belgeleyen kişi sayısı azken, tek bir kamuya açık çalışma sizi o alanda referans yapar. Endeksin ölçtüğü beş boyut, hazır bir çalışma başlığı listesidir.
Rapordan not düşülenler — manşet olmayan bulgular 6 kalem · sayfa referanslı
Üç sinyal bu incelemenin sabit biçimi. 100 sayfada manşet olmayan güçlü bulgular kalıyor — sayfa numarasıyla buraya düşüyorum.
Raporun kendi sayıları iki yerde birbirini tutmuyor. Yönetici özeti "215 çerçevenin 164'ü bağlayıcı değil" diyor (s.14); bulgular bölümü "197 çerçevenin 150'si" diyor (s.63). Bağımsız denetim organı 28 mi 29 mu (s.31 / s.73), izleme sistemi 22 mi 25 mi (s.31 / s.74), sivil toplum mekanizması 36 mı 40 mı (s.14 / s.64) — fark açıklanmıyor. Önsözde 126, bulgularda 128 ülke "söz vermiş" görünüyor. Ek olarak yayımlanan tabloda 112. sıra yok: 111'den 113'e atlıyor. Endeksten sayı alıntılayacaksanız hangi sayfadan aldığınızı yazın. s.14, 31, 63, 73, 86
Puanın %30'u YZ ile ilgili değil. Her boyut üç sütundan hesaplanıyor: YZ Politikası %60, sivil toplum katılımı %10, elverişli koşullar %30. Elverişli koşullar dış veri setlerinden geliyor — hukukun üstünlüğü, siber güvenlik, dijital beceri, düşük karbonlu enerji payı. Bir ülkenin puanı bu yüzden YZ'de hiçbir şey yapmadan da yükselebilir. s.79
Çevre, endeksin en boş alanı. Ülkelerin yalnız %27'sinde YZ'nin çevresel etkisine değinen çerçeve var ve bunların %83'ü bağlayıcı değil — 36 çerçevenin yalnız 6'sının hukuki gücü var. Somut örnek: Kenya, projelendirilen enerji ihtiyacı ülkenin mevcut üretim kapasitesinin yaklaşık üçte birine denk geldiği için büyük bir veri merkezi ortaklığından çekildi. s.52–53
Bağlayıcı yasa yazan ülke beklediğiniz ülke değil. Peru'nun 115-2025-PCM sayılı kararnamesi endeksin 13 göstergesinde bağlayıcı yükümlülük getiriyor — Küresel Güney'in en geniş kapsamı. Kırgızistan'ın Dijital Kanunu otomatik karara itiraz ve mahkemeye başvurma hakkı veriyor. Etiyopya işverene otomatik karar ve profillemeyi çalışana bildirme yükümlülüğü koyuyor. s.37–38
Güvenlik kurallarının dili İngilizce. Singapur 10 Asya-Pasifik dilinde ve dokuz ülkede yaptığı güvenlik testinde, koruma bariyerlerinin bölgesel dillerde İngilizceden zayıf olduğunu ve başarılı ihlallerin bölgesel dillerde daha fazla çıktığını buldu. Türkçe bu testin içinde değil — ama sonuç Türkçe için de sorulacak soruyu tanımlıyor. s.59
Ceza puanı ölçeği yakalamıyor — raporun kendi itirafı. Ciddi ihlal yapan bir ülke diğer boyutlarda hâlâ iyi puan alabiliyor; rapor bunu yazıp "bu yaklaşımın sınırlarını kabul ediyoruz" diyor. Ayrıca kanıtın bulunması özgür basına ve sivil topluma bağlı: şeffaf ülke daha fazla ceza alıyor, kapalı ülke görünmüyor. s.22, s.25–26
Bu listede "hangi ülke YZ'de önde" sıralaması yok — endeks de bunu ölçmüyor. Yönetişim ile kabiliyet iki ayrı şey; ikisini karıştırmak bu serinin yapmadığı şey.
Sizde çerçeve mi var, kurum mu? 5 soru
Cevaplar "evet/hayır" değil: yazılı mı, ölçülü mü, sahibi kim.
YZ politikanızın sahibi ve bütçesi var mı, yoksa yalnız imzası mı?
Kullandığınız YZ sistemlerinin yazılı envanteri var mı — gölge kullanım dahil?
YZ'nin etkilediği bir karara çalışan ya da müşteri nereye itiraz eder?
Satın aldığınız sistemde denetim ve bilgi devri maddesi var mı?
Son 12 ayda yaptığınız şey eğitim mi, kurum mu?
Bu beş soruyu kendi kurumunuzda yanıtlayalım
Adaptasyon Teşhisi: YZ envanteriniz, karar noktalarınız, itiraz yolunuz ve sözleşme maddeleriniz. 90 dakika, sonunda yazılı bulgu.
Teşhis için yazınÇıkar ve metodoloji beyanı 5 madde · okumadan alıntılamayın
Bu endeksi okurken beş şeyi bilerek okumak gerekiyor
Rakamları kullandım, ama şu beş kalem olmadan kullanılamazlar. Hepsi raporun içinde yazılı — gizlenmiş değil, sadece kimse alıntılamıyor.
Endeks bir savunuculuk pozisyonu taşıyor. Yayıncı Global Center on AI Governance; fon IDRC (Kanada), FCDO (İngiltere), Kanada hükümeti ve Amerikalar Arası Kalkınma Bankası. Raporun ana tezi Küresel Güney'in müzakere gücünü savunuyor. Bu bir çarpıtma iddiası değil; ölçüm çerçevesinin neyi öne aldığını açıklıyor. s.2, s.8
Ülke seçimi temsili değil. Kapsam, uygun yerel araştırmacı bulunabilen ve mevcut ortak ağın uzandığı ülkelerden oluşuyor; hükümetler seçimde yer almadı. Bu yüzden 135 ülke "dünyanın tamamı" değil ve Türkiye'nin yokluğu bir değerlendirme sonucu değil. s.26
Veri bir yıl geriden geliyor. Ölçülen dönem 1 Kasım 2023 – 30 Eylül 2025. Rapor Temmuz 2026'da yayımlandı; 2025 sonu ve 2026'daki hiçbir gelişme içinde yok — AB YZ Yasası'nın Ağustos 2025 sonrası yürürlük kademeleri dahil. s.4, s.24
Avrupa'nın yüksek puanı 21 ayrı reform değil, bir yasa. AB YZ Yasası, Dijital Hizmetler Yasası ve GDPR, 21 AB ülkesinde 10 gösterge için geçerli bağlayıcı kanıt sayıldı. Rapor bunun küresel ilerlemenin sınırlılığını maskeleyebileceğini kendisi yazıyor. s.37, dipnot 22
Sayılar iç tutarsızlık taşıyor. Aynı bulgu yönetici özetinde ve bulgular bölümünde farklı sayılarla veriliyor (215/164 ile 197/150; 28 ile 29; 22 ile 25; 36 ile 40). Farkın sebebi yazılmamış — muhtemelen farklı sayma tabanları. Tek bir sayıyı bağlamdan kopararak kullanmak bu yüzden risklidir. s.14, 31, 63, 73
Kaynak, metodoloji ve sınırlar künye · telif · yorum ayrımı
Kaynak
Adams, R., Adeleke, F., Alayande, A., Abdella, S.E., Florido, A., Junck, L. & Grossman, N. (2026). Global Index on Responsible AI 2026 (2nd Edition). Güney Afrika: Global Center on AI Governance. 100 sayfa, CC BY 4.0. Duyuru 8 Temmuz 2026 (Cenevre, AI for Good Zirvesi); PDF üst verisindeki oluşturma tarihi 15 Temmuz 2026. Kapsam: 135 ülke ve yargı bölgesi, 68.138 veri noktası, 376 çerçeve, 828 devlet girişimi, 615 sivil toplum girişimi; veri dönemi 1 Kasım 2023 – 30 Eylül 2025. Rapor kayıt istemeden indirilebiliyor (HTTP 200, form yok). Raporun ana bölümlerinin tamamı okundu (s.1–74 ve Şekil A1 tablosu, s.81–87); metodoloji ekinin ayrıntı sayfaları (s.76–80) ve şekil ekleri (s.88–99) taranarak kullanıldı — incelemede geçen her sayı sayfa numarasıyla verilmiştir.
Metodoloji
Türkiye'nin endekste olup olmadığı tahminle değil ölçümle belirlendi: 135 satırlık Şekil A1 tablosu PDF'ten koordinat düzeyinde çıkarıldı ve tüm ülke adları listelendi; "Türkiye/Turkey/Turkish" araması tüm metinde 0 eşleşme verdi (bulunan tek benzer kayıt 127. sıradaki Türkmenistan). Sonuç ayrıca yayıncının kendi web sitesindeki ülke listesinden doğrulandı. Grafikler rapordaki verilerin bu analiz için yeniden çizilmiş hâlidir; eşleşme makasındaki oranlar 135 ülke üzerinden hesaplandı. Okuma süresi tahmin değil ölçümdür (araclar/okuma_suresi_olc.py).
Yorum
"Öneri" blokları (kuruma ve bireye), başlık, üç sinyalin adlandırılması, Türkiye okuması, "not düşülenler" listesinin yorum cümleleri ve çıkar beyanının tamamı bana aittir; raporun iddiası değildir. Özellikle "eğitim kurumun yerine geçti" tespitinin şirketlere taşınması, bağlayıcı kuralın müşteri sözleşmesi yoluyla geleceği okuması ve Türkiye'nin yokluğunun bir görünürlük fırsatı olduğu yorumu benim okumamdır — rapor bunları ölçmez. Bu sayfa bilgi ve yorum çalışmasıdır; hukuk, uyum veya yatırım tavsiyesi değildir.
Telif
Bu sayfa raporu yayımlamaz veya çoğaltmaz; kaynak atfıyla bağımsız analizdir. Raporun kapağı kırpılmadan, üzerine yazı basılmadan, atıfla gösterilmiştir. Rapor Creative Commons Atıf 4.0 Uluslararası (CC BY 4.0) lisansıyla yayımlanmıştır; telif hakları Global Center on AI Governance'a aittir.